Open Government Plan: was voice of civil society heard?

The President approved Action Plan on promotion of open government for 2016-2018. The preparation of this document was given a start in fall last year. Officials organized several discussions with participation of civil society and collected proposals during last 6 months of preparation period. I personally participated in 3 such meetings representing Support to Economic Initiatives and had some conclusions; just did not want to share with them before approve of Action Plan.

First it should be mentioned that in period of hard pressure towards independent CSO in country that started in 2014, and created obstacles the importance of Open Government global platform that became enough popular globally was very high. This initiative was made by number of leading countries including US in September 2011. The mission of platform is making governments more transparent, accountable and responsible towards citizens. The Open Government Declaration signed by 69 states in 2011 says “that people all around the world are demanding more openness in government. They are calling for greater civic participation in public affairs, and seeking ways to make their governments more transparent, responsive, accountable, and effective”.

Political leaders that signed Document declared about commitments in 4 directions that will help to achieve those goals: 1) increasing accessing to information on government actions 2) Increasing civic participation in governance issues 3) Application of high ethics in public management 4) application of new technologies for more accountable and open government.

Countries that want to become members of OGP international platform should meet minimum requirements of 4 criteria: a) fiscal transparency b) access to information c) income declaration of state officials d) public participation in management

The main opportunity the Platform opens for civil society is obligatory involvement of civil society to the process of national action plan development and implementation. In fact countries where civil society does not exist or is not accepted as equal party cannot be OGP member. It should be admitted that in 2011 when Azerbaijan joined OGP the environment around CSO was much better; there were not any obstacles for registering grants, bank operations within projects without Ministry of Justice registration were possible, NGOs did not face any problems to organize discussions on various topics and rent any business center. Starting from June 2014 these opportunities were taken from CSO organizations. Most probably if current situation existed in 2011 Azerbaijan would not become OGP member.             

In 2 days In OGP International Platform meeting in South Africa Azerbaijan’s status will be discussed. There are serious concerns of OGP Steering Committee regarding Azerbaijan and various discussions have been held.

One of main concerns is related to new OGP Action Plan. With 4 months delay President finally approved 2016-2018 Action Plan last week. But concerns are not related to just approval of this document; involvement of independent CSO t this process and consideration of their proposals were among expectations. I will talk about fulfilment of this condition separately.

Another concern of OGP International Platform was related to legal obstacles for operating of CSO and political imprisoners. These problems (especially creating enabling environment for CSO) were sounded during March visit of foreign experts to Azerbaijan.

Unfortunately developments in these directions were not satisfactory. It is true that most of political imprisoners were freed, but the list did not include several well-known conscience imprisoners. There were also positive improvements related to civil society especially those who represent EITI Coalition; bank account were unblocked and customs checking were cancelled. However no actions were made on most important issues – easy registration of grant agreements and unlimited collaboration of foreign donor organizations with local organizations.

In such situation two options are possible; Either Government declares interest to keep its OGP status and presents “roadmap” for solution of above mentioned problems or Steering Committee makes country’s status inactive for some period (maximum for one year). According to experts, in case concerns are not solved during inactivity period, the country can be fully delisted.

Finally several points on just approved National Action Plan; One of the main points is involvement of independent to this process. But involvement does not just mean participation, but it also considers hearing voice of CSO. Participation can indeed be passive; NGOs can come, participate in discussions and even make suggestions, but their ideas won’t be considered later. Active participation means invitation, listening and being heard – at least some of suggestions should be taken into account. In other words, participation is not passive but active involvement process.    

Azerbaijan government’s draft OGP Action Plan was discussed in February and then in March. Both meetings were open and many NGOs took part there. Final discussion was a “focus group” type and held with participation of limited number of experts in April. During those discussions our organization made number of suggestions and presented them in written way to authorized agencies. So, what’s outcome? Are there differences between draft and final OGP NAPs?

Let me first touch technical side. The approach of CSO from the very beginning was that Anti-Corruption and OGP Action plans should be combined under Single Action Plan. Most OGP countries do like that, since it is important for later comparisons. This suggestion was taken into account – draft version included 2 separate documents, and in final version anti-corruption activities have become part of OGP national Action Plan.

We also had suggestion on structure of the document – we considered commitments having impact on government-individual relationships (such as improvement of electronic services) should not be included as separate commitment. We suggested they should be classified as technical means for achieving transparency, accountability and participation, and not as separate commitments. However the government has included separate section on electronic services to OGP Action Plan.

3 fundamental suggestions were taken into account in final version; i)creating environment for establishment of OGP CSO Platform where independent NGOs will participate, ii) ensuring fiscal transparency iii) practical application of system for property declaration of officials.

However many suggestions on increasing accountability and transparency of state agencies were not included to final NAP. We think those suggestions were extremely important for legal reforms of public management according to international principles related to Open Government Partnership. So what those suggestions were? 

·         Information about founders of private companies that receive state budget funds through procurement process should not be considered commercial secret;  

Publication of monthly reports on implementation of total budget (state budget, SWF budget and Social Defense Fund budget);

·        Preparation of extended report on state budget implementation (not just 5-10 page summary, but 800-1000 page budget pack) and presenting it to Parliament;

·   Disclosing information on forecasted and implemented state budget at region and town level; 

·   Obligatory publication of budgets of all state education and heath institutions;

·     Online publication of full text of all reports of Chamber of Accounts on use of public funds;  

·      Establishing “procurement” section at web site of all state agencies. Publication information on all purchased goods (services), their types, amount, value and contractors;

·     Establishing “budget” section at web sites of all regional and executive power institutions. Publishing information on structure of public revenues and spending and investment projects funded by public means;  

· Publication of investment projects of State Oil Company;

 

    Publication of individual financial reports of joint ventures and subsidiaries of State Oil Company;

·   Publication of beneficiary ownership information on all extractive companies; 

·    improving reporting on foreign borrowing of state companies. Publication separate information on government guaranteed debts and unguaranteed debts, debt amount by lending organizations and allocated projects.;

·       Publication separate report on investment projects of State companies;

·      Publication of separate report on procurement operations of state companies;

·      Publication of financial information on authorized people at state companies;

·       Preparation and application of single standards and methodology on reporting of government and its separate structures. Working out minimum standards for reports of central and local execute power institutions on their annual activities;

·   Preparation and application of result oriented reporting methodology

These suggestions target establishment of open government system from down to upper level. Citizens will not believe in establishment of open and transparent management principles in central government once they do not witness same at their village, region or city or in their children’s school. Our suggestions aimed at transparency and accountability in all management cycles, from down to upper levels and commitments on institutional and legal reforms within National Action Plan.

Despite all shortcomings and wrong steps we think distance of Azerbaijan from OGP will be a damage for both country and independent CSO in country.

Most satisfied from such situation will be those forces trying to keep Azerbaijan apart from developed world. EITI, OGP and Eastern Partnership remain the only bridges connecting Azerbaijan to civil world. If these bridges are destroyed there won’t remain any independent and objective civic activists in nearest future. 

Bank sektorunda "balon partlaması"...

Dünya fond və maliyyə bazarlarında "balon partlaması" haqda çox eşitmisiniz. Sonuncu belə partlama 2007-2008-ci illərdə ABŞ-da ipoteka bazarı ilə paralel maliyyə bazarlarını əhatə edən tarixçəni hamı xatırlayır. Spekulyativ qiymətlər - öz real dəyərindən yüksək qiymətə üfürdülmüş "balon qiymətləri" - əmlak bazarında yüksək qiymətlər yaratmışdı. Risk menecmentinə fikir vermədən həddən artıq böyük həcmdə ipoteka kreditləri ayrılmışdı, fond və maliyyə bazarlarında başlanan böhran əmlak bazarına keçən kimi qiymətlər sürətlə enməyə, ipotek kreditlərinin qaytarılmasında kəskin problem yaranan kimi Fannie Mae və Freddie Mac kimi ipoteka kreditləri çökməyə başladı.
Azərbaycanda "bank balonu"nun yüksək neft qiymətləri yaratdı. 2005-2014-cü ildə Azərbaycanın mənzil bazarında qiymətlər ən azı 6-7 dəfə bahalandı. 2000-2003-cü illərdə Azərbaycanda ildə maksimum 500-600 min kvmetr mənzil tikilirdi, 2006-2014-cü illərdə həmin göstərici 2-2.4 milyon kvmetr aralığında dəyşdi. Bank sektoru şişirdilmiş qiymətlərlə vətəndaşlara mənzil satan, ofis binası, ticarət-xidmət obyekti tikən tikinti şirkətlərini səxavətlə, amma sələmçi soyğunçuluğu ilə kreditləşdirməyə başladı. 2004-cü ilin sonuna olan məlumata görə, bankların inşaat sektoruna verdiyi kreditlər bütün kreditlərin 4%-dən də bir az çox idi - təxminən 200 milyon manat. Artıq 2014-cü ilin sonunda 15%-ə (təxminən 2.6 milyard manata) çatmışdı.
Köpüyü yaradan 2-ci mənbə istehlak kreditləri oldu - böyük neft pullarının stimullaşdırdığı nəhəng tikinti layihələri, bu layihələrin yaratdığı müvəqqəti və ya mövsümi də olsa, çoxsaylı iş yerləri, həmin iş yerlərindən alınan əmək haqlarının səxavətlə üz tutduğu istehlak kreditləri... 2004-cü ildə istehlak kreditlərinin ölkənin əmək qabiliyyətli əhalisinin hər nəfəri hesabı ilə həcmi 300 manat ətrafında idi, 2014-cü ildə 1600 manatı ötürdü. 2004-də bütün kreditlərin 27%-i, artıq 2014-də 42%-i istehlak kreditinin payına düşmüşdü. Bir bank sektorunun ki, kreditlərinin 60%-i spekulyativ və inhisarçı qiymətlərin formalaşdığı bazarlara məxsus məhsulların (və ya xidmətlərin) istehlakının genişləndirilməsinə xidmət edir, həmin bazarlardakı balonlar partlayan kimi, bank sektoru da onun ardınca partlamalıdır - başqa alternativ yoxdu. Başqa alternativ o olardı ki, kreditlərin 100 manatından azı 60 manatı dəyər yaradan real sektoru maliyyələşdirmiş olsun...
Bundan artıq uzun və yoruculuq olmasın deyə məsələnin məğzini qısa ümumiləşdirim. İllər uzunu yüksək faizlərlə insanları soyan "balonlar" indi də büdcənin üzərinə oturub. Beynəlxalq Bankın "zəhərli aktivləri"ni təmizləmək üçün büdcədən 3 milyard manat yardım edildi, söhbətlər var ki, əlavə 2-3 milyard manat da ayrıla bilər. Əlavə olaraq, Mərkəzi Bankın iri məbləğli mərkəzləşdirilmiş kredit resursarını nasos kimi sorur. İndi bu bankın ölkə iqtisadiyyatına bu qədər ziyan vurması müqabilində verdiyi faydaları da keyfiyyət göstəriciləri əsasında hesabat olaraq təqdim edən hökumət lazımdır.
İndi növbə daha bir banka yardım əlinin uzadılmasına çatdı - söhbət "Standartbank"dan gedir. İlkin olaraq hökumətin banka 6 ay müdətinə 15 milyon manat borc verdiyi deyilir. Məsələ verilən borcun məbləğindn deyil - prosesin nə dərəcədə şəffaf getməsindədi. Problem ondadır ki, sağlamlaşdırmaya ehtiyac olan tək bu bank deyil. Ona görə də hökumət bank sektorunun sağlamlaşdırılması üçün parlamentdə və cəmiyyətdə müzakirə olunmaq şərtilə strategiyasını açıqlamalı, sağlamlaşdırmanın prinsip və meyarları, dəstəyin həcm və formalarıi, gözlənilən risklər və onların önlənməsi yolları, gözlənilən nəticələr - hamısı həmin sənəddə dəiqiq əks edirilməli və əsaslandırılmalıdır. Problemli kreditlər, kreditlərin yüksək konsentrasiyası (portfelin böyük hissəsinin az sayda borcgötürənlərin əlində cəmlənməsi), banklarda səmərəsiz xərcləmələr hesabına izafi xərclər səhv menecmentin, Mərkəzi Bank tərəfindən prudensial nəzarət tədbirlərinin effektiv olmamasının nəticəsidi. Yanlış menecmentə görə məsuliyyət və cəza olmayacaqmı?
Ona görə də heç olmazsa indiki prosesdə cəmiyyət üçün bütün məqamlar açıq olmalıdır: bank xilas olmaq üçün dövlətdən yardım almaq istəyirsə, rəsmi sahiblərini açıqlamağa borcludur (benefsiar sahiblər). Problemli kreditlərinin həcmi, risk menecmentindən yol verilmiş yanlışlıqlar hesabat formasında ictimaiyyət üçün tam açıq olmalıdır. Dövlətdən dəstək alan bankların yaxın 5 ildə kredit strategiyası, risk menecmentinə yanaşması, bank xidmətlərinin inkişafı istiqamətində atacağı addımlar açıq müzakirlərdə ortaya qoyulmalıdır.
Belə şəffaf mühit olmayacaqsa, bank sektorunu xilas etmək mümkün olmayacaq. İndi "balon partlaması"nı müşahidə edirik, 3-5 il sonra indi qaranlıq otaqlarda qoyulan bombalar partlayacaq...

Açıq hökumət planı: Vətəndaş cəmiyyətinin səsi eşidildimi?

Ölkə prezidenti Açıq Hökumətin təşviqi üzrə 2016-2018-ci illər üzrə Fəaliyyət Planını təsdiqlədi. Bu sənədin hazırlanmasına ötən ilin payızından start verilmişdi. Rəsmi şəxslər təxminən 6 ay davam edən hazırlıq mərhələsində vətəndaş cəmiyyətinin iştirakı ilə də bir neçə tədbir keçirdi, təkliflər topladı. Ən azından 3 müxtəlif tədbirdə təmsil etdiyim İqtisadi Təşəbbüslərə Yardım Mərkəz adınan iştirak etdiyim üçün bəzi qənaətlərim vardı, amma Plan təsdiqlənməmiş yazmaq istəmirdim.

Əvvəla ondan başlayım ki, 2014-cü ildən sonra müstəqli vətəndaş cəmiyyətinə sərt təzyiqlər, onların fəaliyyətinə yaradılan manelər şəraitində beynəlxalq səviyyədə kifayət qədər populyarlıq qazanan açıq hökumət qlobal platformasının bizim üçün çox ciddi əhəmiyyətini gözardı etmək olmaz. Bu təşəbbüs 2011-ci ildə ABŞ-ın liderliyi ilə aparıcı dövlətlərin birgə səyi ilə yarandı. Platformanın missiyası belədir: hökumətləri daha şəffaf, daha hesabatlı və vətəndaşlara qarşı daha məsuliyyətli etmək. 2011-ci ilin sentyabrında 69 dövlətin imzaladığı “Açıq Hökumət Bəyannaməsi”ndə qeyd edilir ki, bütün dünyada getdikcə xalqlar daha açıq, effektiv, məsuliyyətli və şəffaf idarəetməyə sahib olmaq, vətəndaş iştirakçılığının genişləndiyi, vətəndaşın görəvləndirlidiyi, korrupsiya ilə effektiv mübarizə aparıldığı sistem qurmaq istəyirlər.

Sənədə imza edən siyasi liderlər həmin məqsədlərə çatmaq üçün 4 istiqamət üzrə öz üzərlərinə öhdəlik götürdüklərini bəyan etdilər: 1) hökumətlərin fəaliyyəti ilə bağlı məlumatlara əlçatanlğın artırılması; 2) idarəetmədə vətəndaş iştirakçılığının genişləndirilməsi; 3) dövlət idarəetməsində yüksək peşə etikasının tətbiqi; 4) hökumətin daha hesabatlı və açıq olması üçün yeni nəsil texnologiyaların tətbiq olunması.

Açıq Hökumət Tərəfdaşlığı üzrə beynəxalq Platformaya üzv olmaq niyyətində olan ölkələr üçün 4 meyar üzrə minimum tələblərə cavab verməlidirlər: 1) fiskal şəffaflıq; 2) məlumatlara əlçatanlıq; 3) dövlət rəsmilərinin gəlir (əmlak) ilə bağlı məlumatların ictimailəşdirilməsi; 4) vətətəndaşların idarəetməyə cəlbi.

Platformanın bizim üçün açdığı əsas imkan budur ki, hökumətlər özlərinin açıqlığı və hesabatlılığı ilə bağlı milli fəaliyyət planlarının hazırlanmasına və həyata keçirilməsinə mütləq vətəndaş cəmiyyətini cəlb etməldirlər. Faktiki olaraq vətəndaş cəmiyyətinin olmadığı, yaxud vətəndaş cəmiyyətinin bərabərhüquqlu tərəfdaş kimi tanınmadığı ölkələrin Açıq Hökumət Tərəfdaşlığı üzrə beynəxalq Platformada təmsilçiyi qeyri-mümkündür. Etiraf etmək lazımdır ki, 2011-ci ildə Azərbaycan qoşulduğu zaman QHT-lərin durumu hazırkı şəraitlə müqayisə olunmaz dərəcədə yaxşı idi: beynəlxalq donorlar sərbəst formada QHT-lərlə əməkdaşlıq edə bilirdilər, QHT-lərin layihələrinin qeydiyyatında məhdudiyyətlər yoxdu, hətta Ədliyyə Nazirliyinin qeydiyyata almadığı müqavilələr üzrə bank əməliyyatlarında problem yaradılmırdı, ən müxtəlif mövzular üzrə açıq müzakirələr aparmaq üçün biznes mərkəzlərdə həmişə uyğun yerlər tapmaq olurdu. 2014-cü ilin iyun ayından başlayaraq bütün bu imkanlar vətəndaş cəmiyyətinin əlindən alınıb. Çox güman ki, 2011-ci ildə Azərbaycanda bu vəziyyət hökm sürmüş olsa idi, bizim Platformada üzvlüyümüz mümkün olmaycaqdı.             

İki gün sonra – mayın 4-də Açıq Hökumət Tərəfdaşlığı üzrə beynəxalq Platformasının Cənubi Afrika Respublikasında start götürəcək toplantısında Azərbaycanın təşkilatda statusu müzakirəyə çıxarılacaq. Platforma ilə əlaqəli çalışan bəzi ekspertlərlə kontaktlar əsasında deyə bilərəm ki, Platformanın Rəhbər Komitəsində Azərbaycanla bağlı ciddi narahatlıqlar var və bu istiqamətdə müzakirələr gedir. Əsas narahatlıqlardan biri icrası 2015-ci ilin dekabrında başa çatmış milli Fəaliyyət Planının yeni variantının qəbul edilməməsi ilə bağlı idi. Təxminən 4 ay ləngimə ilə də olsa, 2016-2018-ci illər üzrə Planı ölkə prezidenti ötən həftə təsdiqlədi. Amma narahatlıq təkcə Planın təsdiqi ilə də bağlı deyildi: müstəqil vətəndaş cəmiyyətinin də sənədin işlənməsinə cəlbi, onların təkliflərinin nəzərə alınması gözləntilər içərisində idi. Buna nə dərəcədə əməl edildiyinə ayrıca toxunacam.

Açıq Hökumət Tərəfdaşlığı üzrə beynəxalq Platformanın ikinci mühüm narahatlığı vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyətinə yaradılan hüquqi manelərin aradan qaldırılması və siyasi məhbusların azad edilməsi ilə bağlıdır. Hələ mart ayında ölkəmizə bu məsələ ilə bağlı gəlmiş xarici ekspertlərlə görüşdə də bunu (xüsuslə vətəndaş cəmiyyətinə əlverişli şəraitin yaradılması) açıq mətnlə səsləndirmişdilər
Təəssüf ki, bu istiqamətdə vəziyyət narahatlıqları aradan qaldıracaq səviyyədə ürəkaçan olmadı. Siyasi məhbusların xeyli hissəsi azad edilsə də, beynəlxalq aləmdə tanınmış bir sıra vicdan məhbusları buraxılmadı. Vətəndaş cəmiyyəti, ilk növbədə isə EİTİ Koalisiyasında təmsil olunan təşkilatlarla bağlı addımlar atıldı: bank hesablarından həbslər, ictimai fəalların sərhəd yoxlamalar götürüldü. Lakin ən vacib məsələlər – bütün QHT-lərin qrant müqavilələrinin manesiz qeydiyyatı, beynəlxalq donorların yerli QHT-lərlə məhdudiyyətsiz əməkdaşlığı istiqamətində faktiki olaraq heç nə dəyişmədi.

Belə şəraitdə iki variantla bağlı gözləntilər var: ya Azərbaycan hökuməti Platformada indiki statusla qalmağa maraqlı olduğunu bəyan etməklə və konkret vaxt çərçivələri göstərmək şərtilə yuxarıda sadalanan problemlərin həlli istiqamətində addımlar atmaq üçün “yol xəritəsi” təqdim etməlidir, ya da RəhbətrKomitə bəlli bir dövr üçün (maksimum 1 il) ölkənin üzvlüyü qeyri-aktiv edilir. Ekspertlərin dediyinə görə, qeyri-aktiv üzvlük dövründə hökumətin narahatlığı aradan qaldırmayacağı tədqirdə üzvlükdən tam çıxarma mexanizmləri işə salına bilər.

Nəhayət, artıq qüvvəyə minən planla bağlı bəzi vacib məqamlara toxunmaq istərdim. Açıq Hökumət Tərəfdaşlığı üzrə beynəxalq Platformanın yanaşması budur ki, Planın işlənməsində mütləq müstəqil vətəndaş cəmiyyəti iştirak etməlidir. Amma iştirakçılıq təkcə cəlbetmə deyil, səsini eşitməkdir. Cəlbetmə passiv dəvət də ola bilər – QHT-lər gəlir, müzakirələrdə oturur, hətta nəsə təkliflər də verir, amma sonda onarın təkliflərindən heç nə qəbul edilmir. Aktiv iştirakçıllıq odur ki, dəvət edilirsən, dinlənirisən və sonda eşidilirsən – təkliflərinin hansısa hissəsi qəbul edlilir. Bir sözlə, iştikaçılıq passiv deyil, aktiv cəlbetmə prosesidir.    

Azərbaycan hökumətinin “ilkin” layihə kimi təqdim etdiyi variantı fevralda, növbəti müzakirəni martda etdik. Bu 2 müzakirə açıq və xeyli sayda QHT təmsilçisinin iştirakı ilə olmuşdi. Sonuncu müzakirə “fokus qrup” müzakirəsi tipində bir neçə ekspertin iştirakı ilə aprel ayında baş tutdu. Həmin müzakirələr dövründə təşkliatımızın ekspert qrupu xeyli təkliflər səsləndirdi, həmin təklifləri yazılı olaraq da rəsmi orqanlara təqdim etdik. Nəticə nədir, ilkin müzakirəyə təqdim edilən variantla rəsmi imzalanan versiya arasında fərqlər varmı?

İlk öncə texniki tərəflərdən başlayım. Elə birinci müzakirədə vətəndaş cəmiyyətinin yanaşması bu oldu ki, korrupsiyaya qarşı mübarizə və açıq hökumətin təşviqi planını briləşdirib vahid Fəaliyyət Planı kimi qəbul etmək vacibdi, çünki bütün üzv ölkələr bu cür edir – üzv ölklərlə vahid hesabatlılığın təmin edilməsi, zəruri müqayisələrin aparılmasının asanlaşdırılması baxımından bu vacib idi. Hökumət həmin təklifi nəzərə alıb  - ilkin variantda 2 ayrı-ayrı layihə təqdim edilmişdi, amma son təsdiq edilən versiyada korrupsiyaya qarşı mübarizə üzrə tədbirlər açıq hökumətin təşviqi planının tərkib hissəsi kimi qəbul edilib.

Sənədin strukturu ilə bağlı başqa bir təklifimiz bu idi ki, hökumətin şəffaflıq, hesabatlılıq və iştirakçılıq prinsiplərinə geniş töhfə verməyən, bütövlükdə cəmiyyətlə deyil, birbaşa olaraq fərdlə dövlətin münasibətlərinə təsir edən elektron xidmətlərin təkmilləşdirilməsi kimi öhdəliklərin fəaliyyət planına öhdəliklər kimi daxil edilməsinə ehtiyac yoxdu. Bu cür xidmətləri öhdəlik kimi deyil, şəffaflıq, hesabatlılıq və iştirakçılığa nail olmaq üçün texniki-texnoloji vasitələr kimi nəzərdə tutulmasını təklif etmişdik. Lakin hökumət elektron xidmətlərlə bağlı Fəaliyyət Planına ayrıca bir bölmə daxil edib.

Fundamental saydığımız təkliflərdən 3-ü son variantda nəzərə alınıb: müstəqil QHT-lərin manesiz qatıla biləcəyi Açıq Hökumətin Təşviqi üzrə vətəndaş cəmiyyəti Platformasının formalaşdırılması üçün imkan yaradılması, fiskal şəffaflığın təmin edilməsi və rəsmi şəxslərin əmlak vəziyyəti ilə bağlı bəyyanamə sisteminin təcrübədə tətbiq edilməsi.

Amma dövlət orqanlarının hesabatlılığının və şəffaflığının yüksəldilməsi ilə bağlı xeyli təkliflərimiz nəzərə alınmadı və hesab edirik ki, həmin təkliflər Açıq Hökumət Tərəfdaşlığı ilə bağlı beynəlxalq səviyyədə qəbul edilmiş prinsiplərə uyğun dövlət idarəetməsində hüquqi islahatların həyata keçirilməsi baxımından çox mühüm idi. Söhbət hansı təkliflərdən gedir?

·         Satınalma yolu ilə dövlət büdcəsindən vəsait alan özəl şirkətlərin təsisçilərilə bağlı məlumatların kommersiya sirri hesab edilməməsi;  
      
     İ cmal büdcənin (dövlət büdcəsi, Neft Fondu və Sosial Müdafiə Fondu) icrası ilə bağlı aylıq hesabatların dərc edilməsi;

·         Dövlət büdcəsinin icrasına dair hesabatın cəmi 5-10 səhifəlik qısa icmal formasında deyil  proqnoz büdcə sənədlərinin formatına uyğun olaraq (təxminən 800-1000 səhifəlik büdcə zərfi) hazırlanması və parlamentə təqdim edilməsi;

·   Ölkənin hər bir rayon və şəhəri üzrə dövlət büdcəsinin gəlir və xərclərinin strukturunun proqnozlar, icra formasında açıqlanması; 

·   Bütün dövlət təhsil və səhiyyə müəssisələrinin büdcəsinin ictimailəşdirilməsi icbari öhdəlik olaraq müəyyən edilməsi;

·     Hesablama Palatasının ictimai vəsaitlərin istifadəsi ilə bağlı audit yoxlamalarının nəticələrinə dair bütün rəylərin tam mətnin online açıqlanması;  

·      Bütün dövlət orqanlarının sayında ayrıca olaraq “satınalma” bölməsinin yaradılması, il ərzində alınan mal (xidmətlərin) çeşidi, həcmi, dəyəri, satıanlma müqaviləsi bağlanan şirkətlərin siyahısının yerləşdirilməsi;

·     Bütün rayon və şəhərlərin İcra Hakimiyyətlərinin saytında ayrıca büdcə bölməsinin yaradılması, həmin ərazilər üzrə bütün dövlət gəlirlərinin və ictimai xərcləmələrin strukturunun, ictimai maliyyə hesabına həyata keçirilən  bütün sərmayə layihələrinin saytda yerləşdirilməsi;  

·         Milli neft şirkətinin investisya layihələrinin ictimailəşdirilməsi;     

    Milli neft şirkətinin törəmə və birgə müəssisələrinin fərdi maliyyə hesabatlarının ictimaiyyət üçün açıqlığının təmin edilməsi;

·   Hasilat sənayesində işləyən bütün şirkətlərin benefsiar sahiblərinin ictimaiyyət üçün açıq olması; 

·  Dövlət şirkətlərinin xarici borclanması ilə bağlı hesabatlılığın təkmilləşdirilməsi. Xüsusilə hökumətin zəmanəti ilə alınan və zəmanət olmadan alınan borclar barədə ayrıca məlumatların hesabata daxil edilməsi, borcun məbləğinin borc alınan təşkilatlar üzrə, borcun yönəldildiyi layihələr üzrə ayrıca təqdim edilməsi;

·        Dövlət şirkətlərinin investisiya layihələri üzrə ayrıca hesabatın təqdim edilməsi;

·         Dövlət şirkətlərinin satılalmalarına dair ayrıca hesabatın təqdim edilməsi;

·       Dövlət şirkətlərinin vəzifəli şəxslərinə maliyyə xarakterli məlumatlarına dair hesabatın təqdim edilməsi;

·        Hökumətin və ayrı-ayrı struktirlarının hesabatlarının hazırlanması üzrə vahid standartların və metodologiyanın işlənməsi və tətbiqi. Xüsusilə də mərkəzi və yerli icra hakimiyyəti orqanlarının illik fəaliyyətlərinin yekunları barədə hesabatlarında əksini tapmalı olan məlumatların minimum standartlarının hazırlanması;

·  Hökimətin fəliyyətinin keyfiyyət nəticələrini ölçməyə (result-oriented) hesabatlılıq üçün metodolgoyanın hazırlanması və tətbiqi.

Bu təkliflər ölkədə aşağıdan-yuxarıya açıq hökumət sisteminin yaradılmasını hədəfə alıb. Öz kəndində, rayonunda və ya şəhərində, övladıının getdiyi məktəbdə açıq və şəffaf idarəetmə görə bilməyən vətəndaşda mərkəzi hökumət təşkilatlarında oxşar prinsiplərin yaradılacağına inam və etimad yaratmaq real görünmür.Bizim təkliflərimiz məhz aşağıdan-yuxarıya, yixarıdan-aşağıya bütün idarəetmə həlqələrində şəffaflıq və hesabatlığın yaradılmasını, Plan çərçivəsində institusional və hüquqi islahatlar həyata keçirmək öhdəliyinin müəyyən edilməsini hədəfləyib.

Bütün qüsurlara, yanlış saydığımız addımlara baxmayaraq ölkəmizin Açıq Hökumət Tərəfdaşlığı Platformasında üzvlükdən uzaqlaşdırılması ölkəmizin və müstəqil vətəndaş cəmiyyətinin maraqlarına zərbə olardı.

Bundan ən məmnun qalan isə Azərbaycanı inkişaf etmiş dünyadan uzaqlaşdırmağa çalışanlar olacaq.  Mədən Sənayesində Şəffaflıq, Açıq Hökumət Tərəfdaşlığı və Şərq Tərəfdaşlığı kimi beynəlxalq platformalar Azərbaycanı sivil dünya ilə bağlayan sonuncu körpülər kimi qalmaqdadırlar. Bu körpülər də uçurulsa, yaxın illərdə ölkədə müstəqil və obyektiv mövqeyi olan ictimai fəalların son nümunələrini də görə bilməyəcəyik...

Sərmayələri 3 dəfə azalan qeyri-neft sektoru…

Aydındır ki, iqtisadi inkişafda həlledici olan təkcə sərmayələrin həcmi yox, həm də onların sosial-iqtisadi səmərəliliyidir (keyfiyyəti). Amma bu da bir gerçəklidir ki, böyük neft pulları dövründə Azərbaycan hökuməti "resurs lənəti" nəzəriyyəsi üçün xarakterik olan "inkişafsız artım"ı ölkəyə gətirə bilmişdi - əlbəttə sərmayələrin böyük kəmiyyəti hesabına.

Amma rəsmi statistika göstərir ki, 2016-cı il sərmayələrin kəskin azalması ilə start götürüb. Söhbət isə hər şeydən əvvəl qeyri-neft sektorundan gedir. O sektordan ki, özünüz pik dövrü ilə müqayisədə gəlirlərini 10 milyard dollara yaxın itirən neft sektorunun yükünü çəkməlidir.

Rəsmi statistikaya görə, ötən ilin ilk rübünə nisbətən 2016-cı ilin yanvar-mart aylarında qeyri-neft sektoruna investisiyalar 3 dəfəyədək azalıb (1.7 milyard manatdan 626 milyon manata enib).

Qeyri-neft sektorunun aparıcı 4 sahəsi üzrə sərmayələrin dinamikasına diqqət edin:

1) Mənzil tikintisinə qoyulan sərmayələr 255 milyondan 125 milyona enib;

2) Kənd təsərrüfatına qoyulan sərmayələr 69 milyon manatdan 21 milyon manata enib;

3) Turizmə qoyulan sərmayələr 27 milyon manatdan 5 milyon manata enib;

4) Qeyri-neft emal sənayesinə sərmayələr 27 milyon manatdan 18 milyon manata enib.

Qeyri-neft sektorunun aparıcı sahələri olan bu 4 isiqamətin ümumi sərmayələrdə payı nə qədər olsa yaxşıdı - cəmi 5.8%. Bu qədər kiçik pay, həm də kəskin azalma. Halbuki ötən ilin 1-ci rübündə həmin rəqəm 11.6% olmuşdu.
Sərmayələrin keyfiyyətli istifadəsini kənara qoysaq belə, onlar çoxlu sayda insan üçün iş və qazanc yeridi, dövlət büdcəsi üçün vergi mənbəyidi...  

Sosial-iqtisadi səmərəliliyi dəqiq əsaslandırılmış və dinamik artan sərmayə siyasəti və mühiti yoxdusa, iqtisadiyyat yalnız enişə doğru sürətlə irəliləyə bilər. Sərmayələr belə kəskin həcmdə azalırsa, səbəbi təkcə iqtisadi tənəzzülün doğurduğu resurs qıtlığında axtarmaq lazımmı? İqtisadiyyatın perspektivinə, hökumətin islahatlarına güvənsizliyin burda heçmi rolu yoxdu?....

Qeyd: yazını yayarkən bloqa istinad şərtdir

Niyə islahatların ətrafında fırlanırıq?

Çoxdan eşitdiyim bir lətifə indi də yadımdadır...

İnstitutda semestr imtahanı verən tələbə bilet çəkib dil-qəfəsə qoymadan danışır. Müəllim onu dayandırır ki, sualın mahiyyətinə uyğun danışmaq lazımdır. Tələbə qulaqardına vurur, yenə uzaqlara baş vurur, müəllim yenə ona xəbərdarlıq edir ki, mövzunun məğzini danışsın. Bu hal bir neçə dəfə təkrarlanandan sonra tələbə qayıdır ki, hələlik sualın ətrafında fırlanıram, çalışıram mərkəzə gəlim.

Son günlər idarəetmədə struktur dəyişikliyini hədəfləyən fərmanların da sürəkliliyi o qədər artıb ki, bəzən gün ərzində çatdırıb izləmək də olmur. Amma görünən odur ki, biz hələlik islahatların ətrafında fırlanırıq, mərkəzə (islahatın özəyinə) hələ məsafə çox uzaqdı. 

Xatırlayırsınızsa uzun illər əvvəl İqtisadiyyat Nazirliyi vardı, sonra onu İqtisadi İnkişaf Naziriyi adlandırdılar, bir neçə il sonra yenə də İqtisadiyyat Nazirliyi adlandırıldı. Nə dəyişdi, tərəqqi edən hansısa işlər oldumu? Cavabını verən (bəlkə də bilən) yoxdu.

İndi yeni struktirlar yaradılır – Prezident yanında Mənzil İnşaatı Agentliyi, Kənd Təsərrüfatı

Nazirliyi yanında ərzaq tədarükü və satınlaması ilə məşğul olacaq ixtisaslaşmış Agentlik.

Prezident yanında yaradılacaq Mənzil İnşaatı Agentliyin əsasnaməsindən aydın olur ki, bu qurum təkcə sosial mənzillərin tikintisilə məşğul olmayacaq, həmçinin ayrı-ayrı tikinti şirkətlərinə sifariş verməklə sərəncamında olan torpaq sahələrində insanların güzəştli qiymətlərlə əldə edə biləcəyi mənzillərin tikintisini təmin etmək olacaq. Gəlin bu qurumun yaranmasını zəruri edən səbəblərə baxaq: dünya təcrübəsində mövcud olan və mənzil ala bilməyən insanların güzəştli icarə tarifləri əsasında yaşaya biləcəyi sosial mənzillər Azərbaycanda yoxdur, 2009-cu ildə qəbul edilmiş Mənzil Məcəlləsinə görə belə mənzil fondunun yaradılmasına həm bələdiyyələr, həm də dövlət qurumları məsuliyyət daşıyır. Problem Avropada da, bizdə də eynidir: sosial mənzil fondu olmalıdır. Amma ən vacibi həmin problemi necə həll etməklə bağlı avropalıların və bizim yanaşmamız arasında fərqdir. Məsələn, Estoniyada sosial mənzil tikintisinə məsuliyyət birbaşa bələdiyyələrin üzərinə qoyulub, lakin mənzil tikintisinin maliyyələşdirilməsinə bələdiyyələrin və mərkəzi hökumət birgə öhdəliklidir. Maliyyəni isə “Estonian Credit and Export Guarantee Fund” vasitəsilə özəl tikinti şirkətlərinə yönəldirlər. Yaxud  İsveçdə SABO (the Swedish Association of Public Housing Companies) adlı qurum hökumətdən və bələdiyyədən pul alaraq özündə birləşdirdiyi 300 tikinti şirkəti vasitəsilə bu işi görür. Bizim sistem Türkiyədə birbaşa başbakanlığa bağlı olan Toplu Konut İdaresi Başkanlığının oxşarıdır. Lakin məlumatı olan mütəxəssislərin bildirdiyinə görə, Türkiyədəki sistem siyasi hakimiyyətə yaxın tikinti şirkətlərinin TKİB vasitəsilə daha çox ihalə qazanmasına münbit şərait yaradır. Mərkəzləşdirilmiş və ictimai nəzarət imkanın çox məhdud olduğu mühitdə belə mexanizmlər korrupsiya üçün göydəndüşmə mexanizmdir. İndi nəzərə alın ki, medianın, siyasi partiyaların və sivil toplum təşkilatlarının nəzarət imkanlarının bizdən ölçüyəgəlməz dərəcədə yüksək olan Türkiyədə bu sistemin şəffaflığı ilə bağlı narahatlıqlar var.

Reallıqda Azərbaycanda indiyədək sosial mənzil fondunun yaradılmaması, yaxud imkansız insanların da ala biləcəyi ucuz mənzillərin tikilməməsi baş vermirsə, bunun səbəbi hansısa mərkəzləşdirilmiş agentliyin olmaması deyil. Əsas səbəb odur ki, tikinti bazarında rəqabət yoxdu, bütün iri tikinti şirkətləri siyasi hakimiyyətə bağlı iqtisadi qrupların əlinə keçib, bu sahədə rəqabətin yerini inhisarçılıq tutubsa, onların tətbiq etdiyi qiymətlər də inhisarçı qiymətlər olmalıdır. İkinci səbəb odurki, mənzil tikintisi sahəsində inanılmaz bürokratiya və xərcləri artıran rüşvət prosedurlar var. Tikinti ilə məşğul olna bir yaxın tanışım deyir ki, biz hansısa çoxmərtəbəli binanın bünövrəsini tökməyə başlayanda artıq alınmış qeyri-rəsmi ödənişlər hsabına hər kvadratmetr üçün xərcimiz 100 manatı keçirdi, binanı tam təhvil verəndə bu xərc yerləşdiyi ərazidən asılı olaraq 200-250 manatı ötürdü. Mənzil tikintisinin rəsmi vergi yükü də çox ağır idi – bu ilin yanvarınadək mənzil tikınlər 2 dövriyyə vergsini (ƏDV və sadələşdirilmiş vergini) paralel ödəyirdilər. Başqa problemlər də var – tikinti məhsulları bazarı da inhisarda olduğundan zəruri məhsul və avadanlıqların qiyməti də yüksək olurdu. Nəticədə isə Azərbaycanda nisbətən kasıb təbəqənin də cibinə uyğun mənzillər tikilmir. Ucuz mənzil tikintisi üçün rüşvət mexanizmlərini kəsmək, tikinti bazarında bütün şirkətlər üçün bərabər fəaliyyət imkanı yaratmaq lazımdır. Yaxud social mənzil fondunun yaradılması üçün hökumət Maliyyə Nazirliyi, yaxud İpoteka Fondu vasitəsilə özəl tikinti şirkətlərini pulsuz torpaq və zəruri maliyyə vəsaitlərilə təmin edərək bu prosesi həyata keçirə bilərdi. Amma yenə də burda önəmli olan məsələ şəffaflıq və ictimai nəzarət imkanlarıdır: yəni seçiləcək şirkətlər nə dərəcədə şəffaf tenderlər vasitəsilə seçiləcək, onlara verilən vəsaitlərin şişirdilərək korrupsiyanın yeminə çevrilməyəcəyinə hansı hüquqi təminat mexanizmləri və institutlar mövcuddur. Bir sözlə istər dövlət büdcəsinə izafi xərc hesabına prezident yanında yeni Agentlik yarat, istərsə də bu işi mövcud nazirliklərdən birinin vasitəsilə elə, şəffaflıq və ictimai nəzarət mexanizmləri yoxdursa, nəticə eyni olacaq.  

Mənzil İnşaatı Agentliyi ilə eyni gündə hökumət Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin nəzdində ərzaq tədarükü və satınalınması ilə bağlı başqa bir Agentlik də yaradıldı. Bu qurum dövlət satınalmaları haqda qanunvericiliyə uyğun olaraq dövlət təşkilatlarının ehtiyacı üçün zəruri olan kənd təsərrüfatı məhsullarının fermerlərdən mərkəzləşdirilmiş qaydada satınalınmasını həyata keçirəcək. Büdcədən maliyyələşən təşkilatlar onlar üçün nəzərdə tutulan vəsait həcmində özlərinin kənd təsərrüfatı məhsullarına tələbatlarını Agentliyə təqdim edəcək, bu qurum isə elektron portal vasitəsilə fermerlərdən məhsul həcmi və çeşidi ilə bağlı təklifləri qəbul edəcək, İqtisadiyyat Nazirliyi ilə birgə rübdə bir dəfə müəyyən etdiyi topdansatış qiymətinə 20% ticarət əlavəsi etməklə həmin məhsulları fermerlərdən alacaq.  

Əslində bahalı idxal mallarından imtina edib birbaşa fermerdən dövlət ehtiyacları üçün məhsul almaq tamamilə doğru yanaşmadır. Amma satınalmanın mərkəzləşdirilməsi nə dərəcədə doğru addımdı? Beynəlxalq təcrübədə mərkəzləşdirilmiş satınalma miqyas effekti baxımından qənaətə şərait yaradan model hesab edilir, amma ictimai nəzarət mexanizmlərinin çalışmadığı mühitdə bu modeldə korrusiya riskləri çox yüksək sayılır. Məsələn, nə təminat var ki, bu Agentlik kiçik və orta fermerlərin deyil, məmurların patronajlığı ilə yaradılan iri fermer təsərrüfatlarının məhsullarını alacaq və Taxıl Fondu etdiyi kimi başqa fermerlərin məhsulunun keyfiyyət standartlarına cavab vermədiyini əsas gətirəcək. Başqa bir sual: əgər belə bir qurum yaradılırsa niyə Fövqəladə Hallar Nazirliyinin tabeliyində olan Taxıl Fondu da ləğv edilib bu qurumun səlahiyyətinə verilmir- bu struktur islahatları baxımından da mühüm addım olardı. Yaxud İqtisadiyyat Nazirliyinin tabeliyinə veriən Dövlət Satınalmalar Agentliyi bu vəzifəni yerinə yetirə bilməzidimi, əgər bilməzsə buna hansı manelər var?

Fermerlərdən məhsulların birbaşa satınalma mexanizmlərinin şəffaf olması üçün hökumətin aparmalı olduğu silahatlar var: kəndli-fermer kooperativlərinin yaradılması stimullaşdırılmalıdır. Məsələn, indi fürsətdir, hökumət deyə bilər ki, satınalma zamanı kooeprativ halda birləşmiş, rəsmi müqavilə tərəfi olaa biləcək sahibkar kimi qeydiyyata alınmış, dövlətin müəyyən etdiyi minimum həcmdə məhsul təklif edə biləcək subyektlərə üstünlük veriləcək. Amma təbii ki, kooperativlərin yaradılmasına ciddi maliyyə dəstəyi verilməlidir – necə ki, Sahibkarlığa Kömək Milli Fondu ayrı-ayrı şəxslərin dövlət torpaqlarında iri fermer təsərrüfatlarını yaratmasını dəstəkləyir.

Fremerlərin maraqlarını qoruyan yerli, regional və ölkə birliklərinin (ittifaqlarının) yaradılması dəstəklənməlidir, aqrar siyasətlə bağlı qərarların qəbulunda onlarla intensiv dialoq mexanizmləri formalaşdırılmalıdır.     

Tikinti sektorunda olduğu problemlərin eynisini burda da müşahidə edirik: əgər qida sənayesi inhisarlaşdırılmasa idi, çoxlu sayda bir-birilə rəqabət aparan qida şirkətləri olsa idi, şəffaf tender mexanizmləri vasitəsilə onları fermerlərdən məhsul almağa stimullaşdırmaq olardı. Dövlət isə öz ehtiyacalarını artıq nəhəng, büdcə  üçün yükə çevrilən təchizat-tədarük şirkəti vasitəsilə minlərlə fermerdən deyil, Satınalma Agentliyinin təşkil etdiyi şəffaf tenderlər vasitəsilə qida şirkətlərindən ala bilərdi.    

Hələlik hökumət sistemyaradıcı və institusional, əksmərkəzləşməni dərinləşdirən islahatlara başlamaq əvəzinə, idarəetməni daha da mərkəzləşdirir, bütün səlahiyyətləri və idarəetməni prezident hakimiyyətinin və mərkəzi hakimiyyət orqanlarının ətrafında təmərküzləşdirir. Eyni mənqilə restoran və pərakəndə ticarət biznesində rəqabəti tam boğub 3-5 adamın əlində təmərküzləşdirmək olar. Sonra isə mərkəzləşdirilmiş qaydada ticarət və restoranları özündə birləşdirən bir dövlət Agentliyi yaratmaq olar… Bu çıxış yolu deyil.            

İndiki iqtisadi böhranı yeni dövlət təsisatları yaratmaqla deyil, cəmiyyətə yeni münasibətlər gətirən, yeni institusional mühiti diqtə edən yeni mexanizmlər vasitəsilə yenmək olacaq.  Demokratik yolla seçilmiş yerli və regional hakimiyyətlər formalaşdırılmayana, mərkəzi hakimiyyətin özünün strateji funksiyalarını saxlayıb təsərrüfat xarakterli səlahiyyətlərini əksmərkzələşdirilmiş strukturalara ötürməyənə, bütün sahibkarlar üçün rəqabəti təmin edən və qoruyan iqtisadi sistem yaratmayana qədər hansısa yeni strukturlar keyfiyyət dəyişikliyi gətirməyəcək. 

Ağ qızılın qara tarixcəsi..

Ölkə prezidenti 2016-cı ilin ilk rübünün iqtisadi yekunları ilə bağlı keçridiyi müşavirədə təcili olaraq ölkədə pambıq əkinlərinin sahəsini təxminən 3 dəfə (18 min hektardan 50 min hektara) artırmağın vacib olduğunu söyləyib. Hökumət əmindir ki, hökumət 2016-cı ildə bu vəzifəni yerinə yetirə bilsə, pampıq istehsalının həcmini 35 min tondan 100 min tona artırmaq problem olmayacaq. 

Rəsmi əsaslandırma budur ki, pambığın dünya bazarında həmişə alıcısı var və problemsiz özünə müştəri tapan bu məhsul ölkənin itirdiyi petrodollarlarının bir hissəsini kompensasiya etməkdə yardım edəcək. 

Neft gəlirlərinin azaldığı hazırkı mərhələdə qeyri-neft ixracının artırılması istiqamətində axtarışlar anlaşılandır. Amma bir neçə sual var ki, ona hökumətin cavablarını görmək çox yaxşı olardı :

1)   Dünyada pambığın ən böyük istehsalçısı olan Çin, Pakistan, Hindistan və Özbəkistan kimi ölkələri göz önünə alaraq “daxili resurs dəyəri” əsasında pambıqçılıq sektorunda müqayisəli üstünlük imkanlarımız qiymətləndirilibmi? Sahənin inkişafı ilə bağlı master-plan hazırlanıbmı, həmin planda sahənin inkişafı ilə bağlı üstünlüklərimiz, sahəni inkişafdan saxlayan problemlər və risklər, onların önlənməsi və aradan qaldırılması üçün mexanizmlər müəyyən olunubmu? Belə dəyərləndirmə son dərəcə vacibdir.  

2)    Pambığın yalnız xammal kimi ixracı nəzərdə tutulurmu? Əgər belədirsə, pambıqdan böyük qazanclar gözləməyə dəyməz. Dünyada pambığın ən böyük istehsalçısı olan Çin, Pakistan və Hindistan istehsal imkanlarını məhz öz daxili istehlaklarını qarşılamağa yönəldirlər. Hazırda dünya üzrə illik 25-26 milyon ton pambıq istehlakının 60%-dən çoxu bu ölkələrin payına düşür. Mütəxəssislərin dediyinə görə, ayrı-ayrı ölkələrdə pamığın mahlıc çıxımı 35-40% interavılnda dəyişir – yəni hər 1 ton pambıqdan təxminən 350-400 kq mahlıc alınır. Yerdə qalan 600-650 kiloqram tullantıdan dünyada bir neçə məhsul alınır: heyvandarlıq üçün yağlı yem, tibb sənayesi üçün qliserin, qida sənayesi üçün yağ. Yəni, göründüyü kimi əgər pambıq yerli sənaye üçün xammal kimi istifadəyə yönəldilsə, iqtisadi diversifikasiyada mühüm rol oynaya, kənd təsərrüfatı ilə yanaşı sənaye sferasında da yeni iş yerlərinin yaradılması üçün baza ola bilər. Eyni zamanda, pambıq xam formada ixrac edilmədən birbaşa emal zəncirinə daxil olduqda daha yüksək gəlir gətirir. Məsələn, mütəxəssis qiymətləndirməsinə görə, 1 ton pambıq mahlıc ölçüsündən asılı olaraq təxminən 1500-2000 ədəd qısaqol kişi idman köynəyinin istehsalı üçün parçanın xammalıdır. Ən ucuz topdansatış qiymətilə (məsələn, 2.5-3 dollar) bu 2500-3000 dollara bərabərdir. Halbuki son illər dünya birjalarında 1 ton mahlıcın qiyməti 1300-1600 dollar interavalında olub. Amma köynək istehsalına qədər pambıq iplik və parça üçün də emal zəncirindən keçməlidir. Bir sözlə, xam pambıq ölkə daxilində istifadə edilsə, ən azından 3-4 dəyər zəncirindən keçmək, hər zəncirdə işçi çalışdırmaq, əlavə dəyər yaratmaq potensialına malikdir.         

3)      Pambıq hansı torpaqlarda əkiləcək və onu kim əkəcək? Bu sual ilk baxışdan yersiz görünə bilər. Amma cavabı mütləq verilməlidir. Əvvəla ona görə ki, Azərbaycanda özəl sektorun əlində olan əkinəyararlı torpaq fondu böyük deyil. Ölkə üzrə əkinəyararlı təxminən 1.7 milyon hektar torpağın 1.3 milyon hektarı özəl əllərdədi. Əkinəyararlı özəl torpaqların adambaşına həcmi cəmi 0.13 hektardı. Həmin torpaqlar yalnız ölkənin ən zəruri torpaq məhsullarının - dənli bitkilərin, meyvə-giləmeyvənin, tərəvəz-bostan məhsullarının, heyvandarlıq üçün yem tədarükünün, qida sənayesi üçün yağlı və texniki bitkilərin becərilməsi üçün yetərli ola bilər. Ona görə çox güman ki, hökumət dövlət ehtiyat fondu torpaqlarında zəruri irriqasiya işləri aparmaqla həmin torpaq resurslarından istifadə etməyi düşünür. Hazırda bələdiyyələrin və hökumətin sərəncamında 3.5 milyon hektara yaxın kənd təsərrüfatına yararlı torpaq fondu var. Bu, özəl fonddan az qala 3 dəfə çoxdu. Artıq bunula bağlı təcrübələr də var- son illər iri fermer təsərrüfatı yaratmaqla buğda əkinlərinin xeyli hissəsi məhz həmin torpaqlarda aparlıb. Amma burda narahatlıq doğuran problem resurslardan qeyri-bərabər və qeyri-şəffaf isifadədir. İctimai torpaqların hərraclar vasitəsilə istənilə şəxs tərəfindən icarəyə və istifadəyə götürülməsi mexanizmləri çalışmır, siyasi hakimiyyətə bağlılığı olmayan iqtisadi qruplar və ya şəxslər həmin torpaqlarda fermer təsərrüfatları yaratmaq, bu təsərrüfatlar üçün Sahibkarlığa Kömək Mill Fondundan kredit resursları cəlb etmək şansına malik deyillər.

4)      Pambıq əkməyi təklif edənlər kəndli üçün alternativ gəlirləri qiymətləndiribmi? Pambıq keyfiyyətli və suvarma imkanı olan torpaq tələb edir. Fermerlər hazırda belə torpaqdlarda bostan-tərəvəz məhsulları, üzüm-meyvə əkəndə bütün xərclərini çıxmaqla 1500-2000 manatdan 3000-4000 manata qədər pul qazana bilir. Ən az gəlir gətirən heyvandarlıq üçün otun becərilməsidir – bütün xərclər çıxılmaqla indiki qiymətlərlə fermer hər hektar suvarılan torpaqdan azı 700-800 manat qazanc götürə bilir və bu təsərrüfatda bütün işləri texnika həyata keçridiyi üçün kəndliən əziyyət də tələb olunmur. Amma ötən il orta məhsuldarlığın 2.5 ton olduğu şəraitdə fermer 1 hektar pambıq əkinindən bütün xərcləri çıxmaqla maksimum 600-650 manat gəlir əldə edə bilib. İndi pambıqla müqayisədə meyvə-tərəvəzdən ən azı 3-4 dəfə artıq gəlir götürə bildiyi halda fermeri pambıq əkməyə hansı səbəb cəlb edə bilər?

Azərbaycanda pambıq emalının inhisarda olması (səhv etmirəmsə bütün emal cəmi 2 şirkətin əlində cəmlənib) bu sahə üçün rəqabətli gələcək də vəd etmir. Burda çıxış yolu hökumətin təklif edəcəyi təşviq tədbirlərinə ümid qalır.

Yeri gəlmişkən, bizim ictimai rəydə pambıq bir məhsul kimi qara xatirələrlə ilişib qalıb. Sovetlər dönəmində əyalələrdə bütün orta məktəb şagirdləri, institut tələbələri tədris ilinin ən azı 2-3 ayını pambıq tarlalarında keçirirdilər. Özüm orta məktəbdə oxuyarkən 1984-1988-ci illərdə pambıq yığımında iştirak etmişəm. Yalnız Vəzirovun Mərkəzi Komitənin 1-ci katibi təyin edilməsi ilə təhsil müəssisələrinin pambıqçılığa cəlb edilməsi qadağan olundu.

Bəlkə buna görə də ağ qızıl yaddaşımda qara tarixcə kimi ilişib qalır.

Və bu da faktdır ki, ABŞ və Avstraliya istisna olmaqla dünyanın ən 10 iri pambıq istehsalçısı arasında yüksək inkişaf etmiş ölkənin adı yoxdu...

“Dollar pəhriz”i...

İstənilən milli valyutanın dəyərli olması, məzənnəsinin sabitliyi üçün onun arxasında iqtisadiyyatın tələbatına uyğun həcmdə xarici valyuta kütləsi dayanmalıdır. Məsələn, ölkə iqtisadiyyatının hər ay 1 milyard dollar valyutaya ehtiyacı varsa, iqtisadiyyat öz imkanları (ixrac potensialı, investisiya cəlbediciliyi) hesabına bunu qazana bilirsə, milli valyutanın məzənnəsi kənar müdaxilə olmadan dayanıqlı olacaq. Əgər qazana bilmirsə ya hökumət özünün ehtiyatlarını əritmək, ya da BVF-nin dəstək kreditləri hesabına xarici valyutaya cari tələb və təklif arasında fərqi qapatmalıdır. Bu fərqi qapatmaq üçün bazar qıtlıq hiss edən anda milli valyuta dəyər itirməyə başlayır.

Azərbaycan iqtisadiyyatının hazırkı reallığı belədir:  indi ölkənin orta aylıq ixrac gəlirləri əvvəlki devalvasiya qərarları qəbul edilən dövrlə müqayisədə xeyli azdı. Məsələn, 1-ci devalvasiya qərarı ərəfəsində orta aylıq ixrac gəlirləri 1.8 milyard dollar, 2 devalvasiya qərarı dövründə 900 milyon dollar, hazırda isə 600 milyon dollar civarındadı.  

Valuta ilə gəlirlərin belə kəskin azaldığı dövrdə manat dəyər qazanırsa, deməli bir səbəb var: xarici valyutaya tələbatın daha üstün sürətlə azalması. Bunu təsdiq edən real faktlara diqqət yetirək. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, 2016-cı ilin yanvarında ölkə üzrə nağd əməliyyatların aparılması üçün satılmış xarici valyutanın həcmi 400 milyon dollardan bir qədər çox olub. Halbuki 2015-ci ildə orta aylıq göstərici 1.3 milyard dollardan, 2012-2014-cü illərdə 900 milyon dollardan, 2011-ci ildə 500 milyon dollardan çox olub. Yəni hazırda nağd əməliyyatların aparılması üçün satılmış xarici valyutanın həcmi son 5 ilin ən aşağı göstəricisidir.

Azərbaycan iqtisadiyyatının xarici valyutaya tələbatının kəskin azalmasının bir neçə səbəbi var. Əvvəla, ölkədə iqtisadi fəallıq tamamilə sıradan çıxıb. İlin ilk ayında ÜDM-nin həcminin 3,2%, qeyri-neft ixracının 2 dəfəyədək azalması, iqtisadiyyatın kreditləşməsinin faktiki olaraq dayanması, idxalın 25%-dək kiçilməsi, büdcə xərclərinin 50%-dək azalması rəsmi etriaf edilməyən iqtisadi geriləmənin üzdə olan mənzərəsidi.

İkinci mühüm səbəb kənara kapital axınının kəskin azalmasıdı. Doğrudur, Mərkəzi Bank bu aylar üzrə tədiyyə balansının göstəricilərini açıqlamayıb. Lakin son illər üzrə tədiyyə balansının məlumatlarının analizi göstərir ki, manatın dəyərdən düşməsində, xarici valyutaya tələbatın kəskin artmasında həlledici faktor məhz kənara böyük həcmdə valyutanın çıxması olub. Məsələn, rəsmi məlumata görə, 2014-cü ildə ölkədən depozit və nağd valyita formasında ölkədən cəmi 4.7 milyard dollar çıxmışdı, amma 2015-ci ildə həmin göstərici 8 milyard dollara yaxın olub. Qeyri-rəsmi formada ölkədən çıxan kapitalın həcmini ümumiyyətlə bilmək mümkün deyil. Amma rəsmi həcm 2 dəfə artıbsa, deməli qeyri-rəsmi dövriyyə də kifayət qədər böyükdür. Birinci və 2-ci devalvasiya mərhələsində likvid dollar kütləsi demək olar ki, ölkədən çıxdı. İndi dolların kənara böyük axını o zaman mümkün olacaq ki, əmlak formasında sərvət dollara çevrilsin və ölkədən çıxarılsın. Amma hələlik həm siyasi şərtlər tamamilə bu qaçışı şərtləndirmir, həm də əmlak bazarında durğunluqdu, mülkə böyük yatırımlar edən sərmayədarlar ya yo yoxdu, ya da bunu sərfəsiz və riskli sayırlar  

İnsanın orqanizmi sağlamdırsa, onun iştahında prolbem olmur: sağlam insan özü limit qoymursa, mədəsi tutan qədər yemək yeyə bilir. Naxoş orqanizmin iştahı küsür – mədəsinin tuta biləcyini çox az həcmdə qida qəbul edir, vəziyyət ağırlaşanda ümumiyyətlə qidadan imtina edir. Bizim iqtisadiyyatın “iştah”ı küsüb – amma indiki “dollar pəhriz”i kefindən arıqlamaq istəyən adamın halı deyil. Vaxt vardı bütün iqtisadiyyatımız “səhəri yeməyi”ni, “naharı”nı, “şam yeməyi”ni hətta “qəlyanaltısı”nı  belə dollarla qidalanırdı. İndi məcbruri pəhriz  vaxtıdı.

Bu pəhrizin nə dərəcədə məcburi olmasını son bir ildə dövriyyədə manat kütləsinin 2 dəfə azalması bariz göstərir. Azərbaycanda manatla geniş pul kütləsinin ÜDM-də həcmi hazırda 15% ətrafındadı. Amma bizim kimi resurslardan asılı iqtisadiyyata malik Qazaxıstan və Rusiyada həmin göstərici müvafiq olaraq 30 və 40% təşkil edir.  Bu fakt onu göstərir ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı kəskin pul qıtlığı dövrünü yaşayır.  Real sektorun son dərəcə zəif potensiala malik olması, yeni dəyər yaradan sahələrin həddən artıq məhdud olması biznesi və ev təsərrüfatlarını kredit götürməyə stimullaşdırmır. Hazırkı şəraitdə qeyri-istehlak, dəyər yaradan sahələr üçün kreditləşmə, həmçinin sərmayə qoyuluşları olmadan, pul multiplikatorunun səviyyəsini hazırkı 1.25-dən 2.5-3-ə yüksəltmədən manatın dönərli valyutalar qarşısında real dəyər qazanmasından söhbət gedə bilməz.

Nəhayət, köklü iqtisadi amillər olmadan manatın hazırkı 3-5 qəpiklik dəyər qazanmasına rəsmi maraq var. Əvvəla ona görə ki, bu psixoloji təsir vasitəsidir – insanlara demək istəyirlər ki, əlinizə düşən və qısa müddətdə cari istehlaka xərcləyəcəyiniz manatı dollara çevirməyin. Əks halda bu gün alacaqsınız, 3 gün sonra uduzacaqsınız. Amma bir fakt var ki, əhalinin günədlik alıdığı valyuta kütləsinin bazara ciddi təsiri yoxdur. İkincisi, mübadilə məntəqələrinin qadağan olunmasından sonra valyuta ticarəti çox kiçik qrupun əlində cəmləndi. Məzənnənin belə kəskin enib-qalxmalarından insanlar kəskin itkiyə məruz qalır, qazanan banklar olur. İndi baxın bu günlər 1.50-1.52 məzənnə ilə alınan dolları, 3-5 gün sonra 1.65-1.70 məzənnə ilə satacaqlar.   

Bir faktı isə heç nəzərdən qaçırmayaq: dövlət büdcəsinin valyuta gəlirləri və Neft Fondunun  büdcəsinin mədaxili 1 dollar-1.55 manat məzənnəsi ilə proqnoz edilib. Hökumət üçün minimum vəzifə bu məzənnəni il boyu qorumaqdır. Əks halda (neftin indiki qiymətinin ilin sonunacan qalacağı tədqirdə) manatla büdcə öhdəliyini icra etmək üçün Neft Fondunun əlavə ehtiyatlar gətirməyə ehtiyac olacaq. Bir fakt: 1 dollar-1.55 manat məzənnəsi ilə Neft Fondunun illik büdcə gəlirlərinin icrası üçün 6.8 milyard dollar lazımdırsa, 1 dollar-1.45 manat məzənnəsi şəraitində 7.345 milyard dollar lazımdır. Bir sözlə, dolların manat qarşısında 2016-cı il üçün proqnozlaşdırılan məzənnə ilə müqayisədə 10 qəpık ucuzlaşması hökumət üçün əlavə 545 milyon dollar ehtiyat əritmək deməkdir. Ona görə ən azından Mərkəzi Bank çalışacaq ki, valyuta ilə büdcə gəlirlərinin mədaxil edildiyi günlər məzənnə 1.55-dən aşağı olmasın. Çünki büdcə qanunvericiliyinə görə, büdcənin xarici valyuta ilə mədaxili Mərkəzi Bankın həmin günə olan məzənnəsi ilə daxil edilir.